Στον σημερινό κόσμο της ταχύτητας, όπου η προσοχή είναι κατακερματισμένη, διακόπτεται και υπερδιεγείρεται, ο Béla Tarr (1955 – 2026) μας δίδαξε να σταματάμε και να κοιτάμε: τη λάσπη, τη βροχή, τον άνεμο, να παρατηρούμε τον χρόνο και να αναλογιζόμαστε την τραγική και αντιφατική ανθρώπινη κατάσταση.
Αρωγός και σύντροφος στην τέχνη του μεγάλου σκηνοθέτη που έφυγε πριν λίγες μέρες από τη ζωή, ο «οριακός ποιητής της μουσικής» Mihály Víg. Στον κινηματογράφο του Béla Tarr, η μουσική του Víg αποτελεί θεμελιώδη άξονα και συχνά λειτουργεί ως πρωταγωνιστής. Δεν υπακούει στη συνήθη κινηματογραφική λογική της συναισθηματικής ενίσχυσης ή της αφηγηματικής καθοδήγησης. Αντίθετα, συγκροτεί έναν αυτόνομο χρονικό φορέα, που συμπλέκεται με την εικόνα όχι για να την ερμηνεύσει, αλλά για να σταθεροποιήσει τη διάρκεια.
Χαρακτηριστικό της στοιχείο είναι η εμμονική επανάληψη απλών μοτίβων: λίγες νότες, συχνά σε βαλς ή αργό ρυθμικό κύκλο, χωρίς κορύφωση ή λύση. Μια επανάληψη που δεν λειτουργεί μνημονικά, όπως το κλασικό leitmotif, αλλά χρονικά. Η μουσική εγκαθιστά έναν ρυθμό μέσα στον οποίο η εικόνα παραμένει, παράγοντας μια εμπειρία διάρκειας που προηγείται κάθε ερμηνείας.
Η λειτουργία αυτή προϊδεάζει για τον τρόπο με τον οποίο ο Tarr αντιλαμβάνεται τον κινηματογράφο: όχι ως τέχνη της αφήγησης, αλλά ως τέχνη της διάρκειας. Το σινεμά του συγκροτείται από μακρά πλάνα, ελάχιστη πλοκή και επαναλήψεις κινήσεων και καταστάσεων, όπου η δράση υποχωρεί. Οι χαρακτήρες δεν εξελίσσονται ψυχολογικά ούτε κατευθύνουν την αφήγηση προς λύση· κινούνται μέσα σε έναν ήδη φθαρμένο κόσμο, όπου κάθε πράξη έχει χάσει τη δύναμη της μεταβολής. Ο θεατής καλείται να συγχρονιστεί με έναν χρόνο που δεν υπόσχεται ανταμοιβή. Η εικόνα παύει να μεταφέρει πληροφορία και γίνεται πεδίο παρουσίας.
Η σκέψη του Gilles Deleuze προσφέρει το πιο ακριβές εννοιολογικό πλαίσιο για την κατανόηση αυτής της μετατόπισης. Εισάγει την διάκριση μεταξύ εικόνας-κίνησης και εικόνας-χρόνου, φωτίζοντας τον κινηματογράφο του Tarr, όπου η αισθησιοκινητική ακολουθία διαρρηγνύεται: ο θεατής μετατρέπεται σε παρατηρητή καθαρών οπτικών και ηχητικών καταστάσεων – των opsigns και sonsigns. Το φύσημα του ανέμου, η λάσπη, η επίμονη βροχή, τα σώματα που κινούνται αργά χωρίς σαφή προορισμό, δεν οδηγούν σε δράση ούτε λειτουργούν συμβολικά. Υπάρχουν ως χρονικές εντάσεις, ως στιγμές διάρκειας που δεν απορροφώνται από την αφήγηση.
Απόψε, σε έναν ελάχιστο φόρο τιμής στο έργο του Béla Tarr, με όχημα τη μουσική του Mihály Víg να οργανώνει αυτήν την κατάδυση στην άβυσσο της ανθρώπινης ψυχής, ακούμε επιλογές από τον δίσκο του 2001 με τις μουσικές από την φιλμογραφία του, στο πλαίσιο της συνεργασίας τους από το 1983 έως το 2001.
Επιμέλεια-Παρουσίαση: Μαριλένα Μαραγκού
Επιμέλεια ήχου: Τάσος Μπακασιέτας
Τρίτο Πρόγραμμα 90.9 & 95.6
Διαδικτυακή Ακρόαση: ERT εcho