«Αυτή τη ζωή, όπως την έζησες και τη ζεις ως τα τώρα, πρέπει να την ξαναρχίσεις από την αρχή, και να την ξαναρχίζεις αδιάκοπα· χωρίς τίποτα το καινούργιο· αντίθετα, μάλιστα!… Η αιώνια κλεψύδρα της ζωής θα ξαναγυρίζει ακατάπαυστα, κι εσύ μαζί της, απειροελάχιστη σκόνη των σκονών!»
Στον αφορισμό 341 της «Χαρούμενης Επιστήμης» (1882), ο Friedrich Nietzsche διατυπώνει για πρώτη φορά την ιδέα της αιώνιας επιστροφής ως ένα ακραίο νοητικό πείραμα: ένας δαίμονας εμφανίζεται στην πιο μοναχική στιγμή και αναγγέλλει πως ολόκληρη η ζωή, ακριβώς όπως έχει υπάρξει, πρόκειται να επαναληφθεί αμέτρητες φορές. Μια σύλληψη του χρόνου χωρίς τελικό προορισμό ή λύτρωση, απέναντι στη γραμμική πορεία της Χριστιανικής και τελεολογικής ιστορίας.
«Το πιο βαρύ βάρος», το ονομάζει ο Nietzsche και περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, ο Αμερικανός συνθέτης και τρομπονίστας George E. Lewis στο “Mnemosis” (2012) για επταμελές σύνολο, παραπέμπει ρητά στον αφορισμό 341, συνδέοντας την αιώνια επιστροφή με τη μνήμη και την ιστορία: το παρελθόν επανεμφανίζεται μέσα στο παρόν και ζητά κάθε φορά να αντιμετωπιστεί εκ νέου. Επαναλαμβανόμενα ηχητικά κύτταρα, διαπλεκόμενες αλληλουχίες και περίτεχνοι βρόχοι σχηματίζουν μια μουσική που μοιάζει να θυμάται τον ίδιο της τον εαυτό, καθώς οι επαναλήψεις κινούνται σαν δείκτες ενός παράξενου ρολογιού και δημιουργούν διαρκώς νέες συναντήσεις μέσα στο ίδιο υλικό.
Λίγα χρόνια μετά τη «Χαρούμενη Επιστήμη», ο Γάλλος μαθηματικός Henri Poincaré διατυπώνει το «θεώρημα της επανάληψης»: κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες, ένα κλειστό δυναμικό σύστημα, αν εξελιχθεί για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα, θα βρεθεί κάποτε αυθαίρετα κοντά σε μια προηγούμενη κατάστασή του. Η ιδέα ενός χρόνου που επιστρέφει συναντάται ήδη στους Στωικούς: μιλούσαν για κοσμικούς κύκλους, όπου ο κόσμος γεννιέται, καταστρέφεται μέσα από την εκπύρωση και ξαναγεννιέται στην ίδια κοσμική τάξη. Μια συγγενική κυκλικότητα βρίσκεται στην αφετηρία του “The Ring” της Ιταλίδας φλαουτίστριας Alessandra Rombolà και του Νορβηγού κρουστού και συνθέτη Ingar Zach – όπου μικρά κρουστικά κύτταρα, ηλεκτρονικές επιφάνειες και παρεμβάσεις του φλάουτου κινούνται με διαφορετικές ταχύτητες, οργανώνοντας τον ίδιο τον ηχητικό χρόνο.
Απόψε ο παρΑξενος_ελκυστΗς διερευνά την αιώνια επιστροφή, ως προσωπική δοκιμασία και ως ερώτημα για τη δομή του χρόνου, μέσα από τις επαναληπτικές δομές της σύγχρονης μουσικής˙ πλαισιωμένος από τους ήχους των Friedrich Nietzsche, Pascal Dusapin, Errico, Jürgen Eckloff, Ravi Kittappa, Pierre-Luc Lecours και Marcus Maeder.
Επιμέλεια-Παρουσίαση: Μαριλένα Μαραγκού
Επιμέλεια ήχου: Τάσος Μπακασιέτας
Τρίτο Πρόγραμμα 90.9 & 95.6
Εικόνα: Un jour ordinaire, 2009 © Gilbert Garcin / Galerie Camera Obscura