Factory / Ιδέες Τέχνες Δημήτρης Τρίκας
0:00
0:00 LIVE
ΤΡΙΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ  90,9 – 95,6
ΤΡΙΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 90,9 – 95,6 Mεσογείων 432, Αγία Παρασκευή, TK: 15342, Γραφείο Ρ 109 210 6013167 (Studio), 210 6066807-08 (Γραμματεία – Κοινό) trito@ert.gr

Μηχανικές του Μίσους: 4. Η δύναμη Χωρίς Εχθρό: Spinoza, Negri, Agamben – Νίκος Χαραλαμπόπουλος | Κυριακή 08 Νοεμβρίου 2026


Η εκπομπή «Factory. Ιδέες / Τέχνες» επιστρέφει στο Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΤ με νέο κύκλο εκπομπών και τίτλο «Μηχανικές του μίσους». Ακούστε την τέταρτη εκπομπή του νέου κύκλου, που μεταδόθηκε την Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026.



Στην Τέταρτη εκπομπή καλεσμένος του Δημήτρη Τρίκα είναι ο Νίκος Χαραλαμπόπουλος, υποψήφιος διδάκτορας και ένας εκ των συγγραφέων/μελετητών που συνεργάζονται με τον ανεξάρτητο εκδοτικό οίκο Affect editions.


Οι προηγούμενες εκπομπές μάς άφησαν μπροστά σε ένα δίλημμα που φαινόταν κλειστό: είτε η εχθρότητα είναι δομικά, σχεδόν διαχρονικά αναγκαία για να υπάρξει κυριαρχία ή πολιτικό, όπως πιστεύουν με τον δικό τους τρόπο ο Thomas Hobbes και ο Carl Schmitt, είτε μπορεί να μεταβληθεί, να εξημερωθεί, να ιστορικοποιηθεί, όπως πιστεύουν, με διαφορετικό βαθμό αισιοδοξίας, ο Jean-Jacques Rousseau, ο Georg Wilhelm Friedrich Hegel ο Karl Marx και η Chantal Mouffe. Και στις δύο περιπτώσεις όμως, ακόμη και στην πιο αισιόδοξη εκδοχή τους, η εχθρότητα παραμένει σταθερό σημείο αναφοράς, κάτι που πρέπει είτε να διαχειριστούμε είτε να εξημερώσουμε είτε να καταργήσουμε ιστορικά, ποτέ όμως κάτι που δεν χρειαζόταν εξαρχής να υπάρξει ως θεμέλιο. Η τέταρτη εκπομπή θέτει ακριβώς αυτή την ερώτηση: υπάρχει μια οντολογία της δύναμης που δεν χρειάζεται καθόλου εχθρό για να συγκροτηθεί;

Ο Spinoza δίνει την πιο ριζική δυνατή απάντηση, με έναν αιώνα διαφορά από τον Hobbes και μέσα στην ίδια περίπου ιστορική συγκυρία. Κεντρική του έννοια, στην Ηθική και στην Πραγματεία περί Πολιτικής, είναι το conatus, η ορμή κάθε όντος να επιμείνει στην ύπαρξή του, κάτι που μοιάζει εκ πρώτης όψεως με τη λογική αυτοσυντήρησης του Hobbes. Η θεμελιώδης διαφορά βρίσκεται σε μια διάκριση που πρέπει να ειπωθεί με ακρίβεια, γιατί εκεί κρίνεται ολόκληρη η εκπομπή: ο Spinoza ξεχωρίζει την potestas, την εξουσία ως κυριαρχία επί άλλων, από την potentia, τη δύναμη ως ικανότητα δράσης. Και το ριζοσπαστικό του επιχείρημα είναι ότι η κυριαρχία ενός ανθρώπου πάνω σε άλλον δεν αυξάνει πραγματικά την potentia του πρώτου, την ελαττώνει, γιατί τον αποκόπτει από τις σχέσεις συνεργασίας μέσα από τις οποίες, και μόνο μέσα από τις οποίες, πολλαπλασιάζεται η ικανότητα κάθε όντος να δρα. Αυτό ανατρέπει ταυτόχρονα τον Hobbes και τον Hegel: δεν χρειάζεται κυρίαρχος για να αποτραπεί ο πόλεμος, όπως θα ζητούσε ο πρώτος, ούτε αγώνας ζωής και θανάτου για να συγκροτηθεί το υποκείμενο μέσω αναγνώρισης, όπως θα ζητούσε ο δεύτερος, χρειάζεται μια πολιτική του πλήθους, multitudo, θεμελιωμένη στη συνεργατική αύξηση της δύναμης, όχι στην αντιπαλότητα.

Ο Antonio Negri παίρνει αυτό το φιλοσοφικό θεμέλιο και το ενεργοποιεί πολιτικά, με πλήρη επίγνωση της σύγχρονης συγκυρίας, κάτι που τον διαφοροποιεί από τον Spinoza με τον ίδιο τρόπο που η Mouffe διαφοροποιείται από τον Schmitt, ερμηνεύοντας, όχι απλώς επαναλαμβάνοντας. Στα έργα του με τον Michael Hardt, ιδίως στο Empire και στο Multitude, το multitudo του Spinoza γίνεται συγκεκριμένο πολιτικό υποκείμενο απέναντι στην παγκόσμια αυτοκρατορία του σύγχρονου καπιταλισμού, ένα πλήθος από μοναδικότητες που συνεργάζονται χωρίς να χρειάζονται ενιαία ταυτότητα ή κοινό εχθρό για να δράσουν πολιτικά, σε ρητή αντίθεση με τη λογική του Laclau όπου κάθε συλλογική ταυτότητα χρειάζεται εξωτερικό όριο.


Ο Νίκος Χαραλαμπόπουλος εκπονεί τη διδακτορική του διατριβή στο Τμήμα Πολιτισμού και Δημιουργικών Μέσων και Βιομηχανιών (DCCMI) του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, με επιβλέπουσα καθηγήτρια την Δήμητρα Παπαχρίστου και  τίτλο: «Εισαγωγή στην οντολογία του εμφυλίου πολέμου. Η σύγκρουση ανάμεσα στην πολεμική μηχανή και τον μηχανισμό αιχμαλωσίας: Προλεγόμενα για μια κριτική της κυβερνητικής υπόθεσης στις κοινωνίες του ελέγχου.»


Πώς γεννιέται ο εχθρός; Ποιος τον χρειάζεται, με ποια εργαλεία κατασκευάζεται, και τι συμβαίνει όταν το κακό δεν έχει πια ανάγκη ούτε το ίδιο το μίσος, μόνο τη συνήθεια και την παραίτηση από τη σκέψη; Ο νέος κύκλος δεν προσεγγίζει το μίσος ως ξέσπασμα ή ως παθολογία. Το προσεγγίζει ως μηχανισμό, δηλαδή ως διαδικασία με προϋποθέσεις, τεχνικές και θεσμούς, που μπορεί να περιγραφεί και γι’ αυτό να αμφισβητηθεί.


Σε τέσσερις θεματικούς άξονες, η σειρά περνά από τις φιλοσοφίες της κυριαρχίας και την πολιτική θεωρία του εχθρού, στην αποικιοκρατία, τη φυλή και τον κοινωνικό αποκλεισμό, από εκεί στην ψυχανάλυση, την ανθρωπολογία και την κυκλοφορία των συναισθημάτων, και καταλήγει στην τεχνολογία, στον ψηφιακό κόσμο και στην τεχνητή νοημοσύνη, εκεί όπου η «μηχανική» του μίσους παύει να είναι μεταφορά. Στο διάλογο μπαίνουν, ανάμεσα σε άλλους, οι Thomas Hobbes , Carl Schmitt, Baruch Spinoza, Friedrich Nietzsche, Hannah Arendt, Frantz Fanon, Édouard Glissant, Giorgio Agamben, Jacques Lacan, René Girard, Martin Heidegger, Bernard Stiegler και Shoshana Zuboff.


INFO
«Factory. Ιδέες / Τέχνες».
Κάθε Κυριακή, 19:00 – 20:00, στο Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΤ
Ιδέα, παραγωγή και παρουσίαση: Δημήτρης Τρίκας.

Τρίτο Πρόγραμμα στους 90.9 & 95.6 στο DAB+ και στο ERT εcho


σχετικα podcasts