Η εκπομπή «Factory. Ιδέες / Τέχνες» επιστρέφει στο Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΤ με νέο κύκλο εκπομπών και τίτλο «Μηχανικές του μίσους». Ακούστε την τρίτη εκπομπή του νέου κύκλου, που μεταδόθηκε την Κυριακή 08 Νοεμβρίου 2026.
Πώς γεννιέται ο εχθρός; Ποιος τον χρειάζεται, με ποια εργαλεία κατασκευάζεται, και τι συμβαίνει όταν το κακό δεν έχει πια ανάγκη ούτε το ίδιο το μίσος, μόνο τη συνήθεια και την παραίτηση από τη σκέψη; Ο νέος κύκλος δεν προσεγγίζει το μίσος ως ξέσπασμα ή ως παθολογία. Το προσεγγίζει ως μηχανισμό, δηλαδή ως διαδικασία με προϋποθέσεις, τεχνικές και θεσμούς, που μπορεί να περιγραφεί και γι’ αυτό να αμφισβητηθεί.
Σε τέσσερις θεματικούς άξονες, η σειρά περνά από τις φιλοσοφίες της κυριαρχίας και την πολιτική θεωρία του εχθρού, στην αποικιοκρατία, τη φυλή και τον κοινωνικό αποκλεισμό, από εκεί στην ψυχανάλυση, την ανθρωπολογία και την κυκλοφορία των συναισθημάτων, και καταλήγει στην τεχνολογία, στον ψηφιακό κόσμο και στην τεχνητή νοημοσύνη, εκεί όπου η «μηχανική» του μίσους παύει να είναι μεταφορά. Στο διάλογο μπαίνουν, ανάμεσα σε άλλους, οι Thomas Hobbes , Carl Schmitt, Baruch Spinoza, Friedrich Nietzsche, Hannah Arendt, Frantz Fanon, Édouard Glissant, Giorgio Agamben, Jacques Lacan, René Girard, Martin Heidegger, Bernard Stiegler και Shoshana Zuboff.
Στις προηγούμενες εκπομπές αφήσαμε ανοιχτό ένα δίλημμα: είναι η εχθρότητα διαχρονικό δεδομένο της ανθρώπινης φύσης, όπως πίστευε ο Thomas Hobbes, ή ιστορικό προϊόν συγκεκριμένων σχέσεων, ιδιοκτησίας, αναγνώρισης, παραγωγής, όπως πίστευαν, ο καθένας διαφορετικά, ο Jean-Jacques Rousseau, ο John Locke, ο Georg Wilhelm Friedrich Hegel και ο Karl Marx. Η δεύτερη εκπομπή μας μετέφερε στην έννοια της μνησικακίας κατά Νίτσε και εδώ στο τρίτο επεισόδιο της σειράς Μηχανικές του Μίσους, περνάμε το δίλημμα αυτό από το πεδίο της φιλοσοφίας της ιστορίας στο πεδίο της καθαρής πολιτικής θεωρίας, με δύο στοχαστές του 20ου & 21ου αιώνα που δεν αναρωτιούνται πια γιατί υπάρχει κυριαρχία, αλλά τι είναι το ίδιο το πολιτικό και αν μπορεί να υπάρξει χωρίς εχθρό.
Ο Carl Schmitt θέτει τον πιο ριζικό, δυνατό ισχυρισμό. Με το νομικό και πολιτικοφιλοσοφικό του έργο υποστηρίζει ότι η διάκριση φίλου-εχθρού δεν είναι μια κατηγορία ανάμεσα σε άλλες, ηθική, αισθητική, οικονομική, αλλά η ίδια η συνθήκη ύπαρξης του πολιτικού. Μια συλλογικότητα γίνεται πολιτική ακριβώς τη στιγμή που είναι σε θέση να ορίσει τον υπαρξιακό της αντίπαλο, εκείνον που, σε ακραία περίπτωση, μπορεί να τη βρει απέναντί της σε πόλεμο. Το κρίσιμο εδώ, και το λέμε με ακρίβεια γιατί είναι το σημείο που συχνά παρεξηγείται, είναι ότι ο Schmitt δεν καταδικάζει τον μηχανισμό, δεν τον περιγράφει ως παθολογία που πρέπει να θεραπευτεί, τον περιγράφει ως δομικά αναγκαίο, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που ο Hobbes περιέγραφε την πρωταρχική σύγκρουση, μόνο που εδώ η εχθρότητα δεν προηγείται του πολιτικού, το συγκροτεί. Αυτό καθιστά τον Schmitt εξαιρετικά χρήσιμο ως σημείο τριβής, γιατί κάθε μεταγενέστερη θεωρία που θέλει να αμφισβητήσει την αναγκαιότητα του εχθρού πρέπει πρώτα να απαντήσει σε αυτόν, με τον ίδιο τρόπο που ο Rousseau έπρεπε να απαντήσει στον Hobbes.
Η Chantal Mouffe παίρνει ακριβώς αυτή τη σμιττιανή διάγνωση και προσπαθεί να τη μετατοπίσει. Στο “The Democratic Paradox” και στο “On the Political” υποστηρίζει ότι το πολιτικό με την ανταγωνιστική του διάσταση δεν εξαφανίζεται ποτέ, όμως μπορεί να μετασχηματιστεί από σχέση εχθρού σε σχέση αντιζήλου, από antagonism σε agonism. Ο αντίζηλος παραμένει αντίπαλος αλλά αναγνωρίζεται ως νόμιμος συνομιλητής μέσα στο ίδιο συμβολικό πλαίσιο, κάτι που θυμίζει, σε άλλο επίπεδο, την εγελιανή ελπίδα για αμοιβαία αναγνώριση, μόνο που εδώ η αναγνώριση δεν καταργεί την αντιπαλότητα, απλώς την εξημερώνει. Θα θέσουμε ανοιχτά την ένσταση που της γίνεται συχνά: αν αυτή η εξημέρωση είναι πράγματι σταθερή ή αν κάτω από συνθήκες κρίσης ο αντίζηλος ξαναγυρίζει πάντα στο ρόλο του εχθρού, οπότε το αγωνιστικό μοντέλο θα ήταν απλώς μια εύθραυστη ανακωχή πάνω σε μια βαθύτερη, αμετάβλητη σμιττιανή αλήθεια.
Στην Τρίτη εκπομπή καλεσμένοι του Δημήτρη Τρίκα οι Χάρης Παπαχαραλάμπους, Καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου στο Δημόσιο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ο Αντώνης Γαλανόπουλος, Δρ. Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ και Ερευνητής του Eteron
INFO
«Factory. Ιδέες / Τέχνες».
Κάθε Κυριακή, 19:00 – 20:00, στο Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΤ
Ιδέα, παραγωγή και παρουσίαση: Δημήτρης Τρίκας.
Τρίτο Πρόγραμμα στους 90.9 & 95.6 στο DAB+ και στο ERT εcho