Ιστορίες γυναικών του λαϊκού τραγουδιού
Τρίτη 2/12, 9 με 10 το βράδυ, στην εκπομπή του Γιώργου Τσάμπρα, στο Δεύτερο Πρόγραμμα 103.7.
«Μες στη μόδα είναι τώρα, οι γυναίκες να ‘χουνε / το οξυζενέ στα χέρια, τα μαλλιά να βάφουνε / πως να γίνονται μπεμπέκες τι και τι δεν βάζουνε / για να κόβουνε τους άνδρες / που εύκολα δεν πιάνουνται / Περναμάντες και αρλούμπες, μπούκλες και μυστήρια / κι υποφέρουν στο Θεό τους / χίλια δυο μαρτύρια / για να γίνεται ωραία κάθε μια αλητήρια». Τίτλος του τραγουδιού: «Τα ξανθιά είναι της μόδας» και έχουν περάσει 91 χρόνια από τότε που το ηχογράφησε η Ρόζα Εσκενάζυ. Ήταν στις 15 Δεκεμβρίου 1934.
Σήμερα, συμπληρώνονται 45 χρόνια από την μέρα που έφυγε από τη ζωή η Ρόζα. Χθες το βράδυ, βλέποντας το αθηναϊκό ανέβασμα της παράστασης «Μαρίκα με είπανε… Μαρίκα με βγάλανε» με κείμενο του Οδυσσέα Ιωάννου και μουσικές του Γιώργου Ανδρέου, σκέφτηκα ότι είναι δυο καλές αφορμές για να σταθούμε σε τραγούδια και ιστορίες γυναικών του λαϊκού τραγουδιού.
Πάντα με την πεποίθηση και με στόχο ότι «Πρέπει να ξέρεις μηχανή να κόψεις μαύρα μάτια».
Κι αν αντέχετε, διαβάστε και κάποια μικρά αποσπάσματα από παλιότερη μελέτη μου, με θέμα «Γυναίκα και ρεμπέτικο» :
«Πολλά γυναικεία πρότυπα στα λαϊκά τραγούδια της δεκαετίας του ’30, είναι εξαιρετικά προωθημένα και μάλιστα αν συγκριθούν με τις δεκαετίες που ακολούθησαν. Περισσεύουν οι «χειραφετημένες» γυναίκες… Είναι όμως, μια τεράστια ιστορία αυτή της παρουσίας των γυναικών στους στίχους του ρεμπέτικου, αλλά και της παρουσίας των γυναικών στα λαϊκά πάλκα – όσο πίσω στο χρόνο μπορεί να έχουμε μαρτυρίες και μέχρι σήμερα. Γι’ αυτό και όλες οι αναφορές, δεν μπορεί παρά να είναι προσωπικές ματιές… Ανάλογα με τις ευαισθησίες των δημιουργών που καταπιάνονται κάθε φορά, ανάλογα με τη γνώση τους, ακόμη και τις εμμονές τους – όπως και τις σημερινές τους προσδοκίες από την ενασχόληση με το θέμα. Αμερική, Κούλα Αντωνοπούλου και Μαρίκα Παπαγκίκα – έζησε 53 χρόνια, γνώρισε δόξα αλλά και την φθορά της οικονομικής κρίσης. Ρόζα, Ρίτα, Ιωάννα Γεωργακοπούλου… Η καριέρα της Νίνου θα κρατήσει μόλις 8 χρόνια και η ζωή της συνολικά 36. Όταν στις αρχές του ’57 θα φύγει από τη ζωή, αυτό που συνηθίζουμε να λέμε «ρεμπέτικο» σχεδόν έχει κλείσει τον ιστορικό του κύκλο, ενώ ήδη έχει πάρει το δρόμο της η επόμενη γενιά λαϊκών τραγουδιστριών. Ίσως είναι μια συγκλονιστική σύμπτωση ότι το τελευταίο τραγούδι που ηχογραφεί η Μαρίκα Νίνου είναι το «Αγάπη που ‘γινες δίκοπο μαχαίρι». Δηλ. το τραγούδι που λέει στη «Στέλλα» του Μιχάλη Κακογιάννη, υποδυόμενη μια λαϊκή τραγουδίστρια, η Μελίνα Μερκούρη. Βέβαια, η πρωτοκαθεδρία στη ζωή της, η γυναικεία χειραφέτηση που διεκδικεί η «Στέλλα», στα λαϊκά πάλκα, μάλλον θ’ αργήσει να επιβληθεί… Για πολλά χρόνια, το όνομα της γυναίκας τραγουδίστριας, θα μπαίνει δεύτερο δίπλα σ’ αυτό του άντρα τραγουδιστή ή συνθέτη. Μόνο το «Ντούο Χάρμα» – το πρώτο ουσιαστικά λαϊκό ντουέτο – βάζει τον Τόλη και την Λίτσα Χαρμαντά σε κοινή βάση.
Για δυο τουλάχιστον δεκαετίες, τα ντουέτα θα έχουν σαν πρώτη δύναμη τον συνθέτη ή τον τραγουδιστή: Τσιτσάνης – Νίνου, Παπαιωάννου – Ντάλλια, Μητσάκης – Χρυσάφη, Χιώτης – Λίντα … Κι ύστερα Καζαντζίδης – Γκρέυ, Καζαντζίδης – Μαρινέλλα, Γαβαλάς – Κούρτη, Σπύρος και Ζωή Ζαγοραίου κλπ. Συχνά αυτά τα ντουέτα, είχαν σαν αφετηρία τον έρωτα ή και τον γάμο. Βέβαια, εκείνη η εικόνα που σατιρίζει τη σχέση και βάζει το σεγόντο να …μασάει τσίχλα και να απλά να χτυπάει παλαμάκια στον τραγουδιστή, μάλλον δεν ίσχυε. Άκουσα από τον ίδιο τον Στέλιο Καζαντζίδη, να λέει πολύ γενναιόδωρα ότι αν έμεινε τόσο ενεργός στα πάλκα εκείνα τα λίγα χρόνια (1957 – 1965) το οφείλει κατ’ εξοχήν στη δύναμη και στις διαπραγματευτικές ικανότητες της Μαρινέλλας. Έτσι κι αλλιώς, η δική του επιλογή να απομακρυνθεί αποτέλεσε βασική αιτία του χωρισμού τους. Και πλέον, μπορούμε να πιστοποιήσουμε όλοι την αντοχή της Μαρινέλλας στο πάλκο ή στη σκηνή – με βάση βέβαια τις διαφορετικές μουσικές επιλογές που έκανε στην προσωπική της καριέρα. Δεν θέλω να αποφασίσω αν ήταν η τελευταία της πρώτης πράξης του έργου ή η πρώτη της επόμενης… Έτσι κι αλλιώς, το έργο συνεχίζεται! Το ζούμε και το παρακολουθούμε…»