Μνήμη Μιχάλη Γρηγορίου (1947 – 2025)
«Με ποιον τρόπο προσεγγίζει κανείς τα “νοήματα” ενός έργου τέχνης;
Έχουν άραγε αυτά τα νοήματα κάποια “αντικειμενική” υπόσταση; Είναι άραγε το έργο τέχνης ένα “τελειωμένο προϊόν”, όπως ένα σκαμνί, ή ένα σπίτι; Ή, ακόμα, έχει την ίδια “αντικειμενική” υπόσταση που έχει μια μαθηματική εξίσωση, ή μια επαληθεύσιμη επιστημονική θεωρία; Εάν ναι, τότε στην περίπτωση αυτή ο καλλιτέχνης είναι ένας απλός παραγωγός, ένας τεχνίτης που προσφέρει κάποιο “χρήσιμο” αντικείμενο, ο δε αποδέκτης του έργου του είναι ένας καταναλωτής που αντλεί κάποια ικανοποίηση από την εξυπηρέτηση ορισμένων προσωπικών αναγκών του. Στην περίπτωση αυτή, η σχέση του καλλιτέχνη και του κοινού μετατρέπεται σε μια αντικειμενική σχέση προσφοράς και ζήτησης, οπότε δεν τίθεται βέβαια ζήτημα να ελεγχθούν τα κίνητρα και η συμπεριφορά του δημιουργού, όπως δεν ενδιαφέρουν τα κίνητρα ενός ξυλουργού, ενός αρχιτέκτονα, ή ενός επιστήμονα. Αυτό που μετράει είναι η ικανότητα του τελικού “προϊόντος” να εξυπηρετήσει τις ανάγκες του φιλότεχνου “καταναλωτή”. Και βέβαια, στην περίπτωση αυτή δεν μπορούμε να μιλάμε για κάποια πνευματική, ηθική, ιδεολογική, ψυχολογική, συναισθηματική “επικοινωνία” ανάμεσα στους δυο.
Ποιες όμως είναι άραγε οι “ανάγκες” που ικανοποιεί ένα έργο τέχνης και με ποιο τρόπο μπορεί να κρίνει ο “καταναλωτής” ότι εξυπηρετήθηκαν τελικά κι ότι δεν τον “έκλεψαν στο ζύγι”; […] Όταν μιλάμε, φυσικά, για μια φούγκα, ή για ένα γύψινο διακοσμητικό μοτίβο στο γείσο ενός παραθύρου, είναι εύκολο να διαπιστώσει κανείς αν αυτά τα αντικείμενα έχουν κατασκευαστεί σύμφωνα με τους κανόνες της τεχνικής. […] Τι συμβαίνει όμως με τις περιπτώσεις έργων τέχνης που διεκδικούν να μεταδώσουν σημασίες και νοήματα που σχετίζονται με τον χώρο των κοινών αξιών, των ηθικών προτύπων, των συναισθημάτων κλπ; Όλες τούτες οι ιδέες, και οι έννοιες, και οι συγκινήσεις δεν είναι σε καμιά περίπτωση “αντικειμενικές”, αλλά εξαρτώνται από τον χώρο των συμβόλων, των κοινών πεποιθήσεων και αξιών, που σίγουρα παρεμβαίνουν στην αποτίμηση και στην υποκειμενική βίωση της τέχνης. Μπορεί, λοιπόν, στην περίπτωση αυτή να κρίνεται ο καλλιτέχνης ως ένας απλός κατασκευαστής, ως ένας παραγωγός, ή ως ένας απλός εκφωνητής ιδεών που δεν του ανήκουν; Εντέλει, ως ένας πλασιέ “προϊόντων”, ή ως ένα φερέφωνο; Μπορεί να επιδιώκει να συνομιλήσει ένας καλλιτέχνης με την κοινωνία του, όταν αποδειχτεί πως δεν έχει την πατρότητα των όσων λέει, ή πως αντιφάσκει κατάφωρα με όσα θέλει να μεταδώσει;»
Μιχάλης Γρηγορίου, «Περί καλλιτεχνικής συνέπειας λόγων και έργων» στο Αίτιον, τριμηνιαίο περιοδικό για τις Τέχνες, τον Πολιτισμό και την Επιστήμη, Τεύχος 0, Οκτώβριος 2014
Πριν από έναν χρόνο, στις 12 Οκτωβρίου 2025, ο Μιχάλης Γρηγορίου έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 78 ετών, αφήνοντας πίσω του μια παρακαταθήκη που δύσκολα εντάσσεται σε συμβατικές κατηγορίες: με το ένα πόδι στον στοχασμό, το άλλο στην ίδια την πρώτη ύλη του ήχου και με την καρδιά του ανοιχτή τόσο στη σιωπή όσο και στην ανθρώπινη φωνή.
Η εκπομπή της Κυριακής 25 Οκτωβρίου 2026 είναι αφιερωμένη στη μνήμη του
Για όσους δεν αγαπούν το ελληνικό τραγούδι.
Για να το αγαπήσουν!
Info
«Ο θησαυρός της πίσω αυλής»
Τρίτο Πρόγραμμα 90,9 & 95,6 και στο διαδίκτυο live και στη συνέχεια on demand στο ERT εcho
Κάθε Σάββατο & Κυριακή στις 16:00 – 17:00
Παραγωγή-Παρουσίαση: Γιώργος Ν. Φλωράκης
