Η δεκαετία 1940-1950 στο ελληνικό τραγούδι
Δευτέρα 27 και Τρίτη 28/10/25, 9 με 11 το βράδυ, στην εκπομπή του Γιώργου Τσάμπρα και στο Δεύτερο Πρόγραμμα 103.7.
Σαν σήμερα, πριν 85 χρόνια! Το απόγευμα της 27ης Οκτωβρίου 1940… Ο 25άχρονος Βασίλης Τσιτσάνης, ηχογραφεί στο στούντιο της «Κολούμπια» το «Ότι κι αν πω, δεν σε ξεχνώ». Την επόμενη μέρα, έχουν κανονίσει να είναι νωρίς στο στούντιο, γιατί «είχε πολλά τραγούδια κι έπρεπε να τα προλάβουμε». Η επόμενη ηχογράφησή του, θα καθυστερήσει …6 χρόνια. Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου, με την επιστράτευση, θα φύγει στη Λάρισα, για να προωθηθεί στα μάχιμα τάγματα της Αλβανίας, για όλους τους μήνες του πολέμου. Είναι αρκετές οι ιστορίες τραγουδιών και ανθρώπων του τραγουδιού, που δείχνουν την πλήρη ανατροπή που έφεραν οι τελευταίες μέρες του Οκτωβρίου του 1940. Ξεκινώντας από εκεί, είπαμε να ρίξουμε μια γενικότερη ματιά στη δεκαετία 1940 – 1950, έτσι όπως καταγράφεται στο ελληνικό τραγούδι, μέσα στις ιδιόμορφες συνθήκες εκείνης της εποχής. Ως υπότιτλο, συνδέουμε δυο τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη που μαζί δίνουν ακριβώς το στίγμα: «Νύχτες μαγικές κι ονειρεμένες… μπρος στο ρημαγμένο σπίτι».
Σε 450 καταγεγραμμένα τραγούδια που έχουν εκδοθεί σε δίσκους 78 στροφών το 1940, 227 χαρακτηρίζονται ως «ρεμπέτικα», 92 ως «ελαφρά» και 87 ως «δημοτικά». Στην τελευταία χρονιά πριν τον πόλεμο, ο Τσιτσάνης έχει ηχογραφήσει 28 τραγούδια, ενώ ο κορυφαίος τραγουδιστής του ρεμπέτικου ο Στράτος Παγιουμτζής, έχει φτάσει τα …62! Ο κορυφαίος της σμυρνέικης σχολής Παναγιώτης Τούντας, έχει ηχογραφήσει 15 τραγούδια, ενώ από 18 τραγούδια έχουν ηχογραφήσει η Σοφία Βέμπο και ο κορυφαίος δημοτικός τραγουδιστής Γιώργος Παπασιδέρης. Στους λίγους μήνες του πολέμου, θα ηχογραφηθούν κυρίως τραγούδια που υμνούν τις νίκες και τη γενναιότητα των Ελλήνων και κοροϊδεύουν τον Μουσολίνι. Ελαφρά, ρεμπέτικα αλλά και δημοτικά…
Μετά, το εργοστάσιο δίσκων θα κλείσει, αλλά η φαντασία των δημιουργών θα συνεχίσει να δημιουργεί και μάλιστα καταιγιστικά. Το θέατρο και το τραγούδι, θα παραμείνουν τα πιο ζωντανά κύτταρα τέχνης. Είναι απίστευτο το πόσα τραγούδια γράφονται, πόσα μαγαζιά ανοίγουν και κλείνουν, πόσα θέατρα, αναψυκτήρια και βαριετέ στήνονται – έστω και για μικρό διάστημα. Μέσα στον τρόμο, τους διωγμούς, τις στερήσεις, την ανασφάλεια, την πείνα, τις ιδιόμορφες οικονομικές σχέσεις, τους περιορισμούς στην κυκλοφορία, την τριπλή λογοκρισία, ως εκτόνωση ή ως μαζική σιωπηλή διαμαρτυρία, το μουσικό θέατρο και το τραγούδι, όχι απλά συντηρούνται, αλλά γνωρίζουν δόξες. Την ίδια στιγμή βέβαια, από πείνα, κακουχίες κι εκτελέσεις, πεθαίνουν ξεχωριστοί εκπρόσωποι: ο Τούντας αλλά και ο Αττίκ, ο Βαγγέλης Παπάζογλου και ο Νίκος Χατζηαποστόλου, ο Κώστας Σκαρβέλης και ο Στάθης Μάστορας, ο Ανέστος Δελιάς, ο Γιώργος Κάβουρας, ο Γιοβάν Τσαούς… Στις θεατρικές σκηνές, αλλά και στα λαϊκά πάλκα…
Οι περιπέτειες δεν θα τελειώσουν με την φυγή των Γερμανών, βέβαια. Η πόλωση της εμφύλιας διαμάχης, θα βρει θέση και στα τραγούδια. Την ίδια στιγμή, μπαίνουν όμως στο χώρο και νέοι άνθρωποι και καινούργια ακούσματα. Καθώς η Κατοχή προχωρά, βρίσκουν θέση στα ελληνικά ακούσματα οι λογής αμερικάνικες επιρροές, η τζαζ, η ρούμπα. Τότε γράφονται και γίνονται γνωστά στον άμεσο περίγυρό τους, πολλά τραγούδια του Τσιτσάνη, του Καλδάρα, του Μητσάκη, του Χιώτη και αρκετών ακόμα συνθετών που θα κυριαρχήσουν στην μεταπολεμική περίοδο. Βέβαια, μέσα σε συνθήκες σκληρής λογοκρισίας, θα καταγραφούν μόνο κάποια τραγούδια που σώζονται από την αλληγορία των αναφορών τους. Μιλάει ο Τσιτσάνης για ένα «κορίτσι ξένο» που «σαν ίσκιος πλανιέται μονάχο στη γη» και δεν είσαι σίγουρος αν κυριολεκτεί ή εκφράζει την ανησυχία του για την Ελλάδα. Και φυσικά, μιλώντας για «Νύχτες μαγικές κι ονειρεμένες» μάλλον ξέρει καλά ότι ζει … «μπρος στο ρημαγμένο σπίτι» και «Είν η ώρα περασμένη κι η βραδιά σκοτεινιασμένη / έχει ο ουρανός μαυρίσει και η μπόρα δεν θ αργήσει». ΟΙ επιλογές και τα σχόλια πιστοποιούν όλα αυτά.
Πάντα με την πεποίθηση και με στόχο ότι «Πρέπει να ξέρεις μηχανή να κόψεις μαύρα μάτια».
Υ.Γ.: Η φωτογραφία της ανάρτησης, το εξώφυλλο της παρτιτούρας του τραγουδιού των Μιχάλη Σουγιούλ και Μίμη Τραιφόρου που τραγουδάει από σκηνής η Σοφία Βέμπο το 1946 : «Κάνε κουράγιο, Ελλάδα μου»!
